Jak naostrzyć sekator i siekierę

Trzecia sobota września była szara i chłodna, idealna na warsztat. Rano poszłam przyciąć suche pędy przy porzeczkach i po trzech cięciach wróciłam do obórki z sekatorem w ręce. Nie ciął, tylko miażdżył. Na każdej gałązce zostawał postrzępiony koniec, a do grubszych musiałam używać obu rąk. Karol akurat stał przy stole z siekierą, którą próbował rąbać podpałkę. Siekiera wbijała się w polano na centymetr i tam zostawała. Spojrzeliśmy na siebie i ogród poczekał do niedzieli.

Siekiera pochodzi ze skrzyni w obórce, w której znaleźliśmy narzędzia po poprzednich właścicielach. W czerwcu Karol oczyścił ją z rdzy i osadził na nowym trzonku, o czym pisałam w tekście o starych narzędziach, które odnowiliśmy. Ostrza wtedy nie ruszał, bo do drewna było jeszcze daleko. Sekator kupiliśmy wiosną, nowy, i przez pół roku nikt o niego nie dbał.

Czym ostrzymy i dlaczego nie szlifierką

Karol ma w warsztacie szlifierkę kątową i przez chwilę kusiło go, żeby załatwić sprawę w minutę. Sąsiad zza płotu wybił mu to z głowy jednym zdaniem: „Spalisz stal”. Tarcza szlifierki na sucho bardzo mocno nagrzewa cienką krawędź. Stal w tym miejscu zmienia kolor na słomkowy, potem niebieski, i traci hartowanie. Takie ostrze będzie szybko się tępić i wyszczerbiać. Szlifierki używa się co najwyżej do grubszej obróbki mocno zniszczonej siekiery, z chłodzeniem w wodzie, i to przez kogoś, kto wie, co robi.

Do domowego ostrzenia wystarczą dwie rzeczy. Pilnik płaski, metalowy, średnio gruby, do nadania kształtu ostrzu. I osełka, najlepiej dwustronna, z grubszą i drobniejszą stroną, do wygładzenia i wyprowadzenia krawędzi. Do sekatora przydaje się też mała osełka diamentowa w kształcie płaskiego pilniczka, bo wchodzi w ciasne miejsca. Wszystko razem kosztowało nas w 2026 roku od 100 do 170 zł. Do tego rękawice odporne na przecięcie, kilkadziesiąt złotych, bez dyskusji.

Sekator krok po kroku

Nasz sekator jest nożycowy: jedno ostrze tnące przesuwa się obok grubszej, nieostrej szczęki, jak w nożyczkach. Ostrzy się tylko ostrze tnące i tylko od strony, która ma skos. Druga, płaska strona przylega do szczęki i jeśli ją zeszlifować, sekator zacznie gnieść gałęzie jeszcze bardziej.

Karol najpierw rozkręcił sekator. Śruba centralna, nakrętka, sprężyna, podkładka. Każdą część kładł na kartce w kolejności, w jakiej zdejmował, i robił zdjęcie telefonem, bo przy składaniu takie zdjęcie oszczędza pół godziny. Ostrze wyczyścił z zaschniętego soku roślinnego szmatką ze spirytusem. Sok z porzeczek i jabłoni robi na stali lepką, ciemną warstwę, która sama w sobie utrudnia cięcie.

Potem ostrze w imadło, przez kawałek skóry, żeby nie porysować. Osełką diamentową prowadził po skosie, zachowując kąt, który ostrze już ma, mniej więcej dwadzieścia kilka stopni. Ruchy od nasady do czubka, w jedną stronę, kilkanaście razy. Kiedy na płaskiej stronie dało się wyczuć palcem cieniutki zadzior, przejechał nią raz, dwa razy płasko po drobnej stronie osełki, żeby go zdjąć. Tylko tyle, nic więcej po płaskiej stronie.

Przed złożeniem kropla oleju na śrubę i sprężynę. Po złożeniu sekator przeciął kartkę papieru czysto, bez szarpania. Następnego dnia porzeczki poszły w kwadrans.

Siekiera, czyli więcej pracy pilnikiem

Siekiera była w gorszym stanie. Ostrze miało dwa wyszczerbienia i zaokrągloną, tępą krawędź. Karol zamocował ją w imadle przy stole warsztatowym ze starych desek, ostrzem do góry, i zaczął od pilnika.

Pilnikiem prowadzi się od krawędzi w głąb ostrza, pod stałym kątem, dociskając tylko przy ruchu do przodu. Przy ruchu powrotnym pilnik się odrywa, bo ciągnięcie w tył tylko go tępi. Najpierw jedna strona, kilkadziesiąt ruchów, aż wyszczerbienia zniknęły, potem druga, z tą samą liczbą ruchów, żeby ostrze zostało pośrodku. Krawędź siekiery do rąbania drewna nie jest tak cienka jak w nożu. Kąt jest wyraźnie bardziej rozwarty, około trzydziestu stopni, a skos lekko wypukły, żeby siekiera nie klinowała się w polanie i nie wyszczerbiała na sęku. Siekiera do łupania grubych polan ma ostrze jeszcze grubsze i bardziej przypomina klin.

Po pilniku przyszła osełka: najpierw grubsza strona, potem drobniejsza, małymi kółkami wzdłuż całego ostrza, z obu stron. Osełkę Karol zwilżał wodą, bo nasza jest wodna. Na koniec przetarł ostrze olejem, a trzonek olejem lnianym, który został po podłodze w dużym pokoju.

Siekiera weszła w polano brzozy na kilka centymetrów i rozłupała je przy drugim uderzeniu. Ja po tej demonstracji dostałam ją do ręki z instrukcją, żeby zawsze rąbać na pniaku, a nie na ziemi, i żeby nogi trzymać szeroko, poza linią zamachu.

Jak o to dbać, żeby nie ostrzyć co miesiąc

Najwięcej daje czyszczenie po pracy. Sekator po każdym dłuższym cięciu przecieramy szmatką, a raz w miesiącu kropla oleju na śrubę. Przechowujemy go w szopie, w zamkniętej skrzynce, a nie na parapecie, gdzie łapał wilgoć. Siekiera wisi w obórce na dwóch hakach, z ostrzem w skórzanej osłonie zrobionej przez Karola ze starej torby. Ostrze siekiery wbitej w pniak na noc zbiera wilgoć i rdzewieje, a do tego jest najlepszym sposobem na przecięcie sobie nogi po ciemku.

Osełką przejeżdżamy po ostrzach krótko, kiedy czujemy, że cięcie robi się trudniejsze. Zwykle wystarcza kilka ruchów. Do pilnika wraca się dopiero przy wyszczerbieniu.

Skoro osełka i pilnik leżały już na stole, Karol przejechał jeszcze motykę, szpadel i nożyce do żywopłotu. Motykę i szpadel ostrzy się pilnikiem tylko od jednej strony, tej górnej, i nie na żyletkę. Ostra krawędź szpadla wchodzi w glinę wyraźnie łatwiej, co w naszej ziemi oznacza mniej bólu pleców przy jesiennym przekopywaniu. Nożyce do żywopłotu mają dwa ostrza i każde ostrzy się jak ostrze sekatora, tylko od strony skosu.

Kosę, która wisi w obórce po poprzednich właścicielach, zostawiliśmy w spokoju. Kosę się klepie i ostrzy osełką w polu, a to umiejętność, której Karol jeszcze nie ma. Sąsiad obiecał pokazać na wiosnę.