Co zrobić ze starymi narzędziami po poprzednich właścicielach

Skrzynia stała w kącie obórki, za stertą worków po paszy. Ciężka, z desek zbitych gwoździami, z zawiasami, które przy pierwszym otwarciu wydały dźwięk jak stare drzwi w filmie. W środku leżało wszystko naraz: kosa bez kabłąka, dwie motyki, młotki, piła płatnica, dłuto, trzy pilniki, łańcuch, garść gwoździ zardzewiałych w jedną bryłę i żeliwne imadło owinięte w szmatę. Szmata się rozpadła, imadło było w środku suche.

Był czerwiec, deszczowy tydzień po suszy, w ogrodzie nie dało się nic robić. Karol wyniósł skrzynię na podwórko, rozłożył narzędzia na starych deskach i powiedział, że to będzie robota na jedno popołudnie. Zajęła trzy weekendy. W zeszycie prac ta pozycja ma dopisek „dłużej, bo ciekawie”.

Co oglądamy, zanim cokolwiek wyczyścimy

Pierwsza zasada, którą Karol przywiózł jeszcze z zajezdni tramwajowej: najpierw oglądasz, potem naprawiasz. Każde narzędzie przechodziło przez te same trzy pytania. Czy metal jest cały, bez pęknięć i głębokich wżerów? Czy da się na nim zrobić krawędź albo czy trzyma kształt? I czy w ogóle będziemy tego używać?

Rdza powierzchniowa, taka rudawa, która schodzi pod paznokciem albo szczotką, nie przeszkadza. Pod nią zwykle jest zdrowa stal. Gorzej z rdzą łuszczącą się płatami, pod którą metal jest dziurawy jak gąbka. Takie narzędzie traci wytrzymałość, a przy uderzeniu może pęknąć. Tak skończyła jedna z motyk, której ostrze przy próbie wyprostowania odłamało się w imadle.

Pęknięcia oglądamy przy dobrym świetle, najlepiej po wyczyszczeniu. Młotek z pęknięciem przy otworze na trzonek idzie na złom, nawet jeśli wygląda solidnie. Głowa młotka, która spadnie z trzonka w czasie roboty, to już nie jest kwestia estetyki.

Rdza, szczotka i olej

Do czyszczenia wystarczyły nam rzeczy, które i tak mieliśmy albo kupiliśmy za kilkadziesiąt złotych: druciana szczotka ręczna, szczotka druciana nakładana na wiertarkę, papier ścierny w dwóch gradacjach, stary nóż do skrobania i olej do konserwacji. Do tego okulary ochronne i rękawice. Szczotka na wiertarce potrafi wyrwać drucik i wystrzelić nim w twarz, więc okulary Karol zakładał, zanim włączył wiertarkę, a nie po pierwszym druciku.

Najtwardsze kawałki rdzy zmiękczaliśmy, mocząc narzędzia przez noc w occie. Działa, ale trzeba pilnować. Po kilkunastu godzinach ocet zaczyna już jeść zdrową stal, a po wyjęciu metal trzeba od razu opłukać, wysuszyć i natłuścić, bo goły i wilgotny w ciągu godziny łapie nalot. Ten błąd popełniliśmy z piłą płatnicą: zostawiona na noc na stole, rano była pomarańczowa.

Po wyczyszczeniu każde narzędzie dostawało cienką warstwę oleju, przetartą szmatką. Nie ma błyszczeć. Ma mieć film, który nie pozwoli wilgoci z obórki dobrać się do metalu. O tym, jak w ogóle urządzaliśmy obórkę, że była zimna i wilgotna i od czego zaczęliśmy, pisałam w maju we wpisie o warsztacie w starej obórce.

Nowe trzonki do starych żelaz

Większość drewnianych trzonków była do wymiany. Spróchniałe przy żelazie, popękane wzdłuż, jeden ktoś kiedyś naprawił drutem i taśmą izolacyjną. Same żelaza, czyli głowice motyk, młotków i siekiery, były w dobrym stanie.

Nowe trzonki kupiliśmy w sklepie z artykułami rolniczymi w miasteczku, po kilkanaście do trzydziestu kilku złotych za sztukę, zależnie od długości. Ważne jest, żeby słoje drewna szły wzdłuż trzonka, a nie ukośnie, bo ukośne słoje pękają pod obciążeniem. Karol przy sklepowej półce oglądał każdy trzonek z boku, a sprzedawca patrzył na niego z sympatią, ale bez słowa.

Wymiana wygląda podobnie przy młotku i motyce. Stary trzonek wybija się albo wywierca z oka żelaza. Nowy dopasowuje się tarnikiem i papierem tak, żeby wchodził ciasno, ostatnie centymetry z oporem. Potem nabija się go na miejsce, odcina nadmiar i wbija w koniec klin, drewniany albo metalowy, żeby rozparł drewno w oku. Na koniec trzonek dostaje olej. Przy siekierze to samo, tylko klin jest ważniejszy niż gdziekolwiek indziej. Ostrzeniem siekiery zajmiemy się osobno, przed sezonem rąbania.

Nie suszyliśmy trzonków przy piecu ani na słońcu, bo drewno skurczone na sucho później w wilgotnej obórce pracuje i się luzuje. Leżały tydzień w obórce, w tych warunkach, w których będą pracować.

Co zostało, a co pojechało na złom

Zostało więcej, niż się spodziewaliśmy. Żeliwne imadło, ciężkie, z dwiema szczękami w dobrym stanie, bez pęknięć. Po wyczyszczeniu i nasmarowaniu śruby chodzi płynnie. Karol chce je przykręcić do porządnego stołu, kiedy tylko taki stół zrobi. Zostały dwa młotki z nowymi trzonkami, jedna motyka, dłuto, trzy pilniki, grabie z drewnianymi zębami i siekiera.

Kosę odłożyliśmy na górną półkę. Ostrze jest całe, ale kosa bez kabłąka i bez umiejętności klepania to narzędzie, które może zrobić więcej szkody nam niż trawie. Sąsiad zza płotu powiedział, że pokaże, jak się ją klepie, „jak przyjdzie pora”. Na razie wisi wysoko, z ostrzem owiniętym kawałkiem węża ogrodowego rozciętego wzdłuż.

Pilniki okazały się najcenniejsze w całej skrzyni. Stare, z drobnym nacięciem, po wyczyszczeniu drucianą szczotką ostre jak nowe. Pilnik nie lubi rdzy w nacięciach i nie lubi oleju, bo zamiast ciąć, ślizga się po metalu. Karol czyścił je na sucho, a potem przechowuje owinięte w papier, każdy osobno, żeby nie tarły o siebie. Piła płatnica po przygodzie z octem jest do używania, ale do ostrzenia jej zębów trzeba specjalnego pilnika i cierpliwości, których na razie nie mamy. Wisi na ścianie i tnie, choć wolniej, niż powinna.

Grabie z drewnianymi zębami brakowało trzech zębów. Karol wystrugał nowe z kawałka dębowej listwy, wbił w otwory na klej i po tygodniu grabie poszły do pracy przy sianie z łąki.

Na złom pojechały: pęknięta motyka, młotek z pęknięciem przy oku, łańcuch skorodowany w ogniwach i bryła gwoździ. Skup złomu w miasteczku przyjął wszystko na wagę. Za cały worek dostaliśmy kilka złotych, co Karol wpisał do zeszytu jako „przychód”, pierwszy od przeprowadzki.